دوشنبه 25 تير 1397 - 4 ذيقعده 1439 - 2018 ژولاي 16
Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 93846
تعداد مشاهدات : 2050

معرفی کتاب

کتاب از شک تا یقین

کتاب از شک تا یقین، اثر دیگری از دکتر علی موحدیان عطار است که در این فرصت معرفی کوتاهی از آن می خوانید. این کتاب جایزه کتاب فصل جمهوری اسلامی و نیز جایزه کتاب سال حوزه علمیه را به خود اختصاص داده است. کتاب از شک تا یقین برگرفته از رساله کارشناسی ارشد نگارنده است که با راهنمایی استاد فقید، آیه الله محمدهادی معرفت آن را دفاع کرد. کتاب از شک تا یقین شاید نخستین اثر در حوزة فارسی باشد که به موضوع آسیب شناسی ایمان دینی می پردازد. موضوع این اثر را به وجهی دیگر می توان شک ها و شک واره هایی دانست که برای عموم دینداران، به ویژه جوانان، مسئله آفرین می شود. چنان که می دانیم شک نخستین دامی است که بر سر راه پویندگان حقیقت قرار می گیرد و قرار از دل و جان ایشان می رباید. شک گرچه می تواند سازنده باشد، اما چون بماند، دیگر نمی توان آن را بهنجار دانست. از سویی، شک واره هایی (حالت هایی مشابه شک) وجود دارد، که اگر از شک باز شناخته نشود، و با هر کدام برخوردی متناسب صورت نگیرد، چه بسا بر مشکل بیفزاید. از طرفی، قرآن و اولیای الهی بهترین روشنگری ها را برای سرگشتگان وادی حیرت و تردید، و از جمله در بارة شک ها و شک واره ها، ارائه کرده اند. این جستار کوششی است در جهت تنظیم کردن و در دسترس قرار دادن این روشنگری ها. در این اثر حالت هایی را که به شک می مانند از یک دیگر متمایز کرده و پس از تبین ماهیت، ویژگی ها، علایم و نشانه های آنها به چاره جویی در بارة آنها پرداخته است.


در بارة کتاب «از شک تا یقین»

انسان فطرتاً حق طلب است، و حقيقت نيز پنهان نيست، اما در اين ميان فتنه اى عجيب برپا شده، و او را واداشته تا با شمع به جستجوى خورشيد بشتابد! هبوط آدم بر اين سراى  ماديت، بنى آدم را در ابتداى راهى قرار داد كه از جهل شروع مى شود.[i] رهروان اين راه، تا منزلگاه ادراك حقايق مادى راه درازى در پيش ندارند، و مركب زمان و مكان، خواسته يا ناخواسته ايشان را به پيش مى برد. اما از اين پس، همه با هم راه نمى سپارند. گروهى در همان كاروانسراى طبيعت مى مانند، و نفحات عالم معنا، سرهاى به زير افتاده، و چشمان به خاك دوخته شده آنان را به دوردست غيب و شهود جلب نمى كند. قرآن، این آخرین مکتوب الاهی در بارة این گروه به بیانی شیوا می گوید: «بلکه دانش ایشان در بارة آخرت به ته کشیده، بلکه آنان در بارة آن در شکند، بلکه از دیدن آن کورند.»  (نمل/66) اینان مى سازند و مى خورند و مى خوابند، و در همين جا مى ميرند. تمام همت شان مصروف چيزى مى شود كه با چشم سر مى بينند، و باگوش سر مى شنوند، و با زبان مى چشند، و با دست لمس مى كنند. این گروه به تعبیر قرآن «کسانی اند که کوششان در زندگی دنیا گم گشته اما آنان گمان می کنند کار نیکی انجام می دهند.»  (كهف/104)

            اما وزش نسيم حقيقت، خواب را از چشمان گروهى مى ربايد، و چون سر بلند مى كنند و در افق وجود مى نگرند، درمى يابند كه در بيرون از اين خاكدان، عوالمى هست كه راه آن از سرزمين نفس گذشته و به چشمة خورشيد منتهى مى شود. اينان با هزار بيم و اميد پاى از سراى طبيعت بيرون مى نهند، و گام بر راه مى گذارند، غافل از دشمنى ديرينه، كه در كمين آنها نشسته تا با مكر و حيله و وعده هاى فقر و فريب، ايشان را از سفر باز دارد.[ii]

            شك، اولين دامى است كه او بر سر راه اين پويندگان حقيقت مى گذارد. شك و ترديد، گام ها را سست، و اراده ها را ضعيف مى كند. تنها نفحات نويدبخش و حركت آفرين رحمت الهى، كه هر از گاهى روح آدمى را مى نوازد، و جايگاه شايسته او را به يادش مى آورد، او را از گرداب ترديد بيرون كشيده و دوباره در راه قرار مى دهد. مشكل در همين جا حل نمى شود و مبارزه با شك تا منزلگاه ايمان ادامه مى يابد، و از آن جا به بعد نيز در قالب وسوسه و تشويش هاى مؤمنانه گاه و بي گاه خودى نشان مى دهد؛ تا آن زمان كه انسان در مقام اطمينان بايستد، و حقيقت را به وضوح تمام ادراك كند. و طى اين طريق بى همرهى خضر ميسّر نيست.

            قرآن و گفتار حاملان وحى الهى، بهترين راهنماى مسافرين اين راه، و حاذق ترين طبيب دردهاى ايشان است، و اين جستار كوششى است در تنظيم ارشادات و روشنگرى هاى قرآن و روايات، در يارى سرگشتگان وادى حيرت.

            موضوع اين کتاب، اگر بخواهيم كامل بيان كنيم، عبارت است از: بررسىِ ماهيت، موجبات، و راه هاى معالجه يا برخورد صحيح، با حالت هاى مختلف عدم ثبات در اعتقادات دينى از ديدگاه قرآن و احاديث. اما مؤلف، به جهت رعايت اختصار و بعضى ملاحظات ديگر، عنوان «از شک تا یقین» را براى روي جلد كتاب مناسب تر يافته است.

            این کتاب در نظر دارد از بررسى ماهيت حالت هاى عدم ثبات در اعتقادات، روشن سازد كه اصولاً اين گونه حالات چيست؟ آيا همة آنها از يك سنخ اند، يا حالت هاى مختلفى اند با ماهيت هاى گونا گون؟ مثلاً، ممكن است بعضى از آنها از سنخ جهل باشند، و بعضى نوعى بيمارى روحى، و برخى نياز طبيعى انسانى، و شايد در مواردى نيز دخالت يك عامل خارجى موجب اين حالت ها شده، و از سنخ تلقينات و القائات قلبى باشند؟[iii] کتاب «از شک تا یقین» در بررسى آيات و روايات در این خصوص به نتايج قابل توجهى رسيده است، كه می تواند كمكى در جهت برخورد صحيح با اين حالات باشد.

            مقصود از بررسى موجبات پيدايش اين حالات، كشف عامل يا عوامل روانشناختى، معرفت شناختى، معرفتى، اجتماعى يا فردى، و علل بيرونى يا درونى آنها است. با اين كار، علاوه بر آن كه شناخت ما از ماهيت اين حالت ها كامل تر مى گردد، موقعيت ما در برخود مناسب با آنها نيز منطقى تر و آگاهانه تر خواهد شد. قرآن و روايات در اين زمينه دربردارندة دقيق ترين توجهات است، كه این کتاب از آن روشنى گرفته است.

             راه هاى برخورد صحيح با اين حالات، مى تواند شامل طرق درمانگرى، پيشگيرى، تخفيف مشكل، و پيشنهادهايى مفيد به اوليا و مربيان، براى برخورد با افراد درگير با اين مسئله باشد. ماهيت متنوع و ناهمسان اين احوال ايجاب مى كند تا با هر كدام برخورد متناسب  صورت گيرد، وگرنه چه بسا در مواردى نتيجه معكوس به دست آيد.

            نویسندة کتاب، در بررسى آيات و رواياتِ مربوط به مسئلة عدم ثبات در اعتقادات دينى، به اين نتيجه مهم رسيده است كه اين مسئله در قالب حالت هاى مختلفى جلوه گر مى شود. اين احوال عبارت اند از: شك، وسوسه و حديث نفس، حال طلبِ يقين، و پديده اى به نام سهوالقلب. پس مراد از حالت هاى مختلف عدم ثبات در اعتقادات دينى همين حالت هاى چهارگانه است، كه در مواردى خود به اقسام فرعى ترى تقسيم مى شوند. در اين جستار همة اين حالات به تفصيل مورد بحث قرار مى گيرد.

            مقصود از اعتقادات دينى، تمام گزاره هايى است كه موضوع ايمان و اعتقاد دينداران است، اعم از اصول دين و لوازم لاينفك آنها، اعتقاد به مبدأ هستى، عوالم آخرت و روز قيامت، عقيده به نبوت و امامت و جزئيات آنها. اما براى تعميم فايده، هيچ كدام از اين حقايق به طور خاص محور بحث قرار نگرفته، بلكه آنچه عملاً مورد توجه بوده، حالت هاى مختلف عدم ثبات در اعتقاد به اين گونه حقايق بوده است.

            بررسى فرض ها و پاسخ به پرسش هاى مختلفى كه در باب مسئلة عدم ثبات در اعتقادات دينى مطرح است و يا تواند بود، اهداف ويژة اين مطالعه را تشكيل مى دهد. بنابراین، در ابتدا سعى شده با تكيه بر آيات و روايات به اين پرسش رسيدگى شود كه آيا عدم ثبات در اعتقادات دينى صرفاً همان پديده اى است كه به نام شك مى شناسيم؟ يا كه در اينجا حالات مختلف، با ماهيت هاى متفاوت وجود دارند، كه شك يكى از آنها است؟ در آغازین صفحات این کتاب بر خواننده معلوم خواهد شد كه فرض دوم صحيح است. امّا پس از اين، مهم آن است که بدانيم، ماهيت هر يك از اين حالات چيست، چه اقسامى دارد، و ويژگى ها و علائم مميّزه آنها كدام است تا بتوان هر يك از اين حالات را از ديگرى تمييز داده، و روش برخورد صحيح و متناسبى براى هر يك تدارك ببينيم.

در بررسی قرآن و روایات درمی یابیم که پدیدة عدم ثبات و ناپایداری در اعتقادات دینی، تنها یک صورت ندارد؛ بلکه حالت های متفاوتی را دربرمی گیرد. این حالت ها دست کم چهار یا پنج مورد است: 1- شک، 2- ضعف یقین، که می توان به دلیل خصیصة مثبت و مفیدی که این حالت دارد، آن را «طلب یقین» نیز خواند، 3- وسواس، که معمولاً با حالت دیگری به نام «حدیث نفس» یکجا مطرح می شود، 4- سهو القلب.

از میان این پدیده ها، آنچه که بیش و پیش از همه مطرح می شود «شک» است. به جرأت می توان گفت شک و تردید نسبت به حقایقی مانند خدا، قرآن، پیامبران، و معاد، از مهم ترین آسیب های ایمان است و، شاید به همین سبب، در قرآن و روایات مورد توجه زیادی قرار گرفته است. از همین رو، بخش نخست کتاب «از شک تا یقین» به همین پدیده اختصاص می یابد. در این بخش، حالت شک در اعتقادات دینی، در طی سه فصل، ماهیت شناسی، سبب شناسی و چاره جویی می شود.

حالت دیگری از عدم ثبات در اعتقادات دینی که در ادامة جست وجو در قرآن و روایات به آن برمی خوریم، حالتی است که برخلاف شک، مثبت و طبیعی ارزیابی می شود. این حالت از آن رو در شمار آسیب های ایمان قرار می گیرد که نمود و بروز آن در احوال متدینان مشابهت هایی با شک دارد و، به این سبب، نوعی شک انگاشته شده و موجب تشویش خاطر و اضطراب می گردد. اما، در حقیقت، این حالت همانا راضی نشدن به مراحل پایین و ضعیف ایمان بوده و خود می تواند سازنده و مفید باشد. ناآرامی و بی قراری ناشی از توجه به ضعف ایمانِ خویشتن، انسان مؤمن را وامی دارد تا برای تقویت ایمان خود و به امید درک هرچه روشن تر و عینی تر حقایق دینی بیشتر بکوشد و حتی به سیر و سلوکی ایمانی اقدام کند. به همین رو، کتاب «از شک تا یقین» این حالت را پس از حالت شک در اعتقادات، تحت عنوان «طلب یقین» مورد بررسی قرار داده است.

بخش سوم این کتاب به وضعیت دیگری از بی ثباتی در اعتقادات دینی اختصاص دارد که در قرآن و به خصوص در روایات، به آن توجه ویژه ای شده است. «وسوسه و حدیث نفس» عنوانی است که در ادبیات متون اسلامی برای این حالت به کار می رود. در همین بخش معلوم خواهد شد که آیا وسوسه و حدیث نفس با هم یکی اند یا تفاوت دارند. در این بخش نیر سه مرحله ماهیت شناسی، سبب شناسی و چاره جویی در مورد پدیدة وسواس انجام پذیرفته است.

بخش چهارم از کتاب به پدیدة دیگری اختصاص دارد که در کتاب های روایی از آن به عنوان «سهو القلب» نام برده اند. اگرچه در بارة این حالت اطلاعات زیادی وجود نداشته، اما کتاب «از شک تا یقین» تا آنجا که امکانپذیر بوده است به شناخت این حالت نیز رسیدگی کرده است.

در خاتمه نیز چند پیشنهاد ـ که به تعبیری حاصل و نتیجة این تحقیق محسوب می شود ـ ارائه گردیده و در آنها توصیه هایی به پدران و مادران، مربیان و معلمان، متولیان امور دینی، رسانه ها، و نهادهای فرهنگی، در خصوص مسایل مربوط به آسیب شناسی ایمان و موضوع عدم ثبات در باورهای دینی ارائه شده است.


[i] . به گفتة قرآن «خدا شما را در حالی از شکم مادرانتان بیرون آورد که چیزی نمی دانستید ...»       (نحل/78)

[ii] . «شیطان شما را از فقر می ترساند و به کارهای ناسزا فرمان می دهد، اما خدا به شما از جانب خود وعدة آمرزش و حتی بیش از آن را می دهد، و خدا گشاینده و بسیار داناست.»            (بقره/268).

[iii]. به عبارت فني تر، اين احوال ممکن است ريشه در عوامل معرفتي يا معرفت شناختي، و يا روانشناختي، و حتي عوامل ماوراء طبيعي داشته باشد.

ثبت شده توسط : آقای علی موحدیان عطار

نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :