Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 94827
تعداد بازدید : 2421

آشنایی با آیین هندو

خدا در آیین هندو

آیین هندو در موضوع خدا دارای پیچیدگی خاصی است که کمتر در دینی می توان مانند آن را سراغ گرفت. در این دین چندین مفهوم مختلف از خدا در کنار هم نقش می آفریند و به همین سبب هندوها را می توان بنا به ملاحظاتی، موحد و یا چندگانه پرست، معتقد به خدای شخصی یا غیر شخصی، تنزیهی و یا تشبیهی دانست. نوشتار زیر می کوشد تا تصویر روشن تری از این درهم ریختگی و ابهام نظام الاهیاتی هندو به دست دهد.

خدا در آیین هندو

علی موحدیان عطار

در باب نگرش هندو به خدا باید گفت، هرچند عموم هندوها هم به وجود خدا و هم به يگانگي او اعتقاد راسخ دارند، اما اساسي ترين اعتقاد آنها اين نيست که خدايي وجود دارد يا نه، يا اين که خدا يکي است يا بيشتر. پس هيچ منعي ندارد که يک هندو موحد باشد يا مشرک، يا همه ـ خدا، يا ملحد، يا ندانم گو، يا دوگانه پرست، يا وحدت وجودي، يا چندگانه انگار.

«خدا» در دین هندو به سه مفهوم به کار می رود: حقیقت یا واقعیت مطلق، که گاه با همة هستی یکی انگاشته می شود یا لااقل آن را در همه چیز ساری و جاری می دانند؛ و دیگری، همان امر مطلق، آن‏گاه که به صفات کمال (به‏ویژه صفاتی که انسان‏ها با آن خدا را می‏خوانند) متصف گردد؛ و بالأخره، صورت تشخص یافتة اوصاف و افعالِ همان امر یگانه، و یا انگارۀ الوهیت‏یافتۀ پدیده ها، قوا، قوانین، و عناصر طبیعی، انسانی و اجتماعی.[1] به این گونه، عموم هندوها اگرچه به خدای متعال (به همان مفهومی که ما در ادیان ابراهیمی می‏شناسیم) اعتقاد دارند، اما حقیقت مطلق را امری غیر شخصی و موجود در همه‏چیز و همه‏جا می‏دانند، و در همان حال، به مجموعة بسیار متنوعی از موجودهت الوهیِ اصلی (دِوه ها) و فرعی (دوته ها) وحتی نیمه الوهی، که غالباً تشخص یافته و الوهی شدة نیروهای عالمِ آفاق و انفسند، معتقدند.

برخی از این خدایان از دوران وده ای و از درون متن وده ها به آیین هندوی متأخر ره سپرده اند، و برخی دیگر در دوران های بعد از زیرلایه های دین پیش آریایی و از تلفیق با خدایان آن دوران پدیدار گشته اند. پس می توان گفت دیدگاه خداباوری آیین هندو آمیزه ای است از وحدت وجود، یکتاپرستی و چندخدایی، یا به تعبیر دقیق تر، همه خدایی pantheism .[2] این اوضاع نسبتاً پیچده را باید محصول گذار تاریخی آیین هندوی اولیه از مراحل گوناگون، به‏اضافۀ ویژگی شمول‏گرای هندویی دانست، ویژگی‏ای که به‏سبب آن این سنّت هیچ فراورده‏ای را در مسیر خود از دست فرونمی‏نهد.

علاوه بر خدایان غیر انسانی، انسان های به خدایی رسیده نیز در آیین هندو قداستی همپای خدایان، و حتی گاهی فراتر از خدایان دارند. دين هندو بنيانگذار شناخته شده اى ندارد تا ایمان به او و پیامش ملاک راست کیشی هندویی قرار گیرد، اما شخصيت هاى تاریخی و اساطيرىِ متعددى در آن مطرحند كه تعدادى از آنها صاحب نقش هايى در تدوين يا سرودن متون مقدس بوده اند، يا منشأ پيدايىِ تحولات، مذاهب و يا به وجود آمدن شهرها و مكان هاى مقدس شده اند. بيشتر اين شخصيت ها اكنون مورد ستايش و پرستشند.

این را باید توجه داشت که در مذاهب مختلف هندویی، خدای مورد پرستشِ همان مذهب را به مثابة خدای واحد متعال و مطلق می انگارند و، به طبع، دیگر خدایان را مظاهر و تجلیات صفات او می دانند و در منزلتی فرودست تر از او می نشانند. برای مثال، ویشنو Vinu برای پرستندگان او، که یکی از سه مذهب اصلی هندو را تشکیل می دهند، امر مطلق و متعال و نیز خدای متعال است، و شیوه Śiva  و شکْتی Śakti، دو خدای دیگر در تثلیث خدایان اصلی هندویی، نمایندة نیروی میرانندگی و باوروری همویند. از سویی، هر هندو می تواند خدایی از خدایان اصلی یا فرعی را به مثابة خدای برگزیدة خویش (ایشْته دوه itadeva) مورد پرستش قرار دهد. این خدا در نظر پرستنده اش معمولاً وسیله یا بابِ ارتباط با امر مطلق قرار می گیرد.

در خصوص خدای یگانه این را هم باید افزود که هرگاه برهمن (امر مطلق و غیر قابل درک و وصف) را به مثابة خالق و فرمانروای هستی در نظر می گیرند، آن را با عنوان ایشوره Ivara (از ریشة «ایش» به معنای فرمان راندن) می نامند، و چون آن را در مقام صفاتی همچون علم و حکمت و قدرت بی نهایت در نظر می آورند و می خوانند، با عنوان بْهَگوان Bhagavān (به معنای شریف، قدسی و بلند مرتبه) خطاب می کنند. به این گونه، خدا در دیدگاه هندو مفهومی متغیر و سیال دارد که از تنزیه مطلق آغاز و تا تشبیه و تجسیم امتداد می یابد.

به این گونه، شايد بتوان نظام الهيات هندويى را با نمودهر زير توضيح داد، و البته بايد به ياد داشت كه اين سلسله مراتب، بيشتر بيانِ سير تشخص يافتگى و تخصيص يافتگىِ مفاهيم مربوط به خداست، تا آنكه بيانگر سلسله اى از خدايانِ ذومراتب باشد:

 

Hindu Phanteon

بْرَهْمَن

(خدا به مفهوم امر مطلق، که به وجه غير شخصى و مطلق از هر قیدی لحاظ مى شود)

ايشْوَره

(خدا به وجه شخصى و در مقام فرمانروا و خالق هستى كه در نسبت با كل جهان لحاظ مى شود)

بْهَگَوان

(خدا به وجه شخصى و در مقام اتصاف به صفات كمال، که در نسبت با نيازهاى عمومىِ انسان به خدا لحاظ مى شود)

دِوَه ها

(خدایان اصلی: ويشنو، شيوه، شكتى، و برهما، در گذشته)

خدايان فرعى (دِوَتاها) دوته ها

(مثل ويشنو براى شيوه پرستان و خدايانى مثل گَنِشَه و هَنومان، و نیز خدای برگزیدة هر فرد)

خدایان روستا (گرامه دوته ها) و نیمه خدایان

(نيروهاى روحانىِ غيبى با كاركردهاى خاص، مثل خداى بيمارى مالاريا، يا رود گنگ، گاو، انسان هاى مقدس و...)

 

در اين سه مرتبة اخير، خدا در نسبت با نيازهاى ويژه تر و فرودست تر بشرى صورت هاى ويژه اى پيدا مى كند.



[1] . از ويژگي هاي مهم انديشة هندويي انسانوارانگاري و يا تشخص دادن به امور نامتشخص، از قوانين و پديده هاي طبيعي تا قوا و عناصر انساني و اجتماعي است.

[2]. ويتمن، آيين هندو: 64.

ثبت شده توسط : آقای علی موحدیان عطار

نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :