Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 17421
تعداد بازدید : 2824

ایاک نعبد

معنای «ایاک نعبد»

شاید بارها از خود پرسیده باشیم و یا کسی از ما سؤال کرده باشد که چگونه به ما امر شده است که در نماز به خدا عرض کنیم: ایاک نعبد و ایاک نستعین؛ در حالی که ما خود می دانیم که بنده حقیقی او نیستیم؛ آیا این دروغ نیست که روزی چند مرتبه باید بر زبان آوریم؟ یادداشتی که می خوانید بررسی یکی دو پاسخ متداول به این پرسش است به علاوه پاسخی که به نظر نگارنده این سطور درست تر می نماید.

معنای ایاک نعبد

علی موحدیان عطار

ما، به عنوان انسان های دارای ضعف و فتور در ایمان و معترف به نقص و قصور در بندگی، شاید بارها از خود پرسیده باشیم و یا کسی از ما سؤال کرده باشد که چگونه به ما امر شده است که در نماز به خدا عرض کنیم: ایاک نعبد و ایاک نستعین؛ در حالی که ما خود می دانیم که بنده حقیقی او نیستیم؛ آیا این دروغ نیست که روزی چند مرتبه  باید بر زبان آوریم؟

آشکار است که این پرسش از آنجا پیش می آید که ما معنای ایاک نعبد را چنین می گیریم که گویی می گوییم ما فقط بنده توایم و حقیقتا تنها تو را پرستش می کنیم، و فقط هم از تو کمک می خواهیم، پس کمکمان کن و ما را به راه راست رهنمون باش.

یک پاسخ ابتدایی به این پرسش این است که این ایاک نعبد نمی خواهد بگوید که ما واقعا تنها تو را پرستش می کنیم، بلکه می خواهیم بگوییم که ما حقیقتا باید چنین باشیم؛ یعنی حق این است که چنین باشیم و داریم به این حق اعتراف و اذعان می کنیم، اگرچه هم تو می دانی و هم ما خودمان می دانیم که صددرصد چنین نیستیم. به عبارت دیگر، به ما امر کرده اند چنین بگوییم تا روزی چند بار به یاد آوریم که باید چنین باشیم.

 این مطلب اگرچه به خودی خود مطلب درست و حقیقت شریفی است، اما به نظر نمی رسد پاسخ درست و دقیقی برای آن پرسش باشد؛ زیرا جای این مطلب درست و حقیقت شریف اینجا نیست؛ چون ما در اینجا می خواهیم مقدمه چینی کنیم برای درخواست کردن، و در چنین موقعیتی آدم نمی آید به حقوقی که طرف بر گردن او دارد و بدهی هایی که او در حق طرف کرده و می کند، تمسک کند و به یاد او و خودش بیاورد که من حق تو را ادا نکرده و نمی کنم، پس تو بیا به من کمک کن! پس پاسخ درست چیست و معنای دقیق این جمله در این آیه چیست؟

یک پاسخ دیگر که گاهی می دهند این است که با این جمله می خواهیم بگوییم ما باید تنها تو را بندگی کنیم، و در این راه از خود تو کمک می خواهیم؛ یعنی که ما به تنهایی و به خودی خود نمی توایم حق بندگی تو را به جای آوریم و خود تو باید کمکمان کنی.

اما این نیز در عین حال که عین حقیقت است، با سیاق آیه و الفاظ به کار رفته چندان تناسبی ندارد؛ زیرا «ایاک نعبد» را به معنای «یجب ان نعبدک» (باید تو را بندگی کنیم) گرفته ایم که نه تنها خلاف ظاهر آیه است که «بندگی می کنیم» را به معنای «باید بندگی بکنیم» بگیریم، بلکه به لحاظ منطق و روان شناسی دعا و درخواست هم که حساب کنی بجا نیست که کسی بخواهد بگوید برای فلان کار کمکم کن، چونکه تو آن کار را بر عهده من گذاشته ای و من باید آن را انجام دهم!

پس معنای این جمله حقیقتا چیست؟ پاسخی که به نظر درست تر و بجاتر می آید این است که ما در اینجا می خواهیم به خدای خود بگوییم ما فقط بنده توایم و از خود هیچ حول و قوه ای (قدرت و توانایی) نداریم، پیشانی ما به دست توست (ناصیتی بیدک) هرکجا بخواهی و به هر سو که اراده کنی می بری و به هرچه بخواهی می کشانی؛ پس حالا که چنین است، از خود تو هم کمک می خواهیم، تو هم یاریمان کن و نیازها و خواسته هامان را برآورده کن. این با موارد و مواضع دیگری که در ادبیات دعایی ما هست هم جور درمی آید، که در هنگام دعا به همین عبارات اشاره شده است؛ مثل آنجا که می گوید: «اللَّهُمَّ إنِّي عَبْدُكَ ابْنُ عَبْدِكَ ابْنُ أَمَتِكَ، نَاصِيَتِي بِيَدِكَ، مَاضٍ فِيَّ حُكْمُكَ، عَدْلٌ فِيَّ قَضَاؤُكَ، أَسْأَلُكَ ...» خداوندا! همانا من بنده تو و فرزنده بنده و كنيز توام، زمام امورم در دست تو و وجودم در كانال تقدير تو سير مي‏كند، تقدير تو در مورد من عين عدالت است. تو را مي‏خوانم...» یعنی اول به بندگی و بی چارگی خود اذعان می کند، تا سپس از او چیزی بخواهد. یا در روایت هست که این طور در سجده بگو: «... قُلْ فَإِنِّی عَبْدُکَ نَاصِیَتِی فِی قَبْضَتِکَ ثُمَّ ادْعُ بِمَا شِئْتَ وَ اسْأَلْهُ ...» بگو هرآینه من بنده توام، پیشانی من در مشت توست، و سپس هر دعایی که خواستی بکن و از او درخواست نما.[1]

 مولوی هم در دیوان شمس تفسیری از ایاک نعبد و ایاک نستعین آورده است که به این معنا نزدیک می نماید؛ او می گوید: در زمستان دانه ها و گیاهان باغ سر بر زمین انداخته و اظهار بندگی می کنند که ما تو را بنده ایم و تسلیم مقدرات توایم. اما همین ها در بهار سر از خاک بر می آورند و می گویند: ما تنها از تو یاری می جوییم.

ایاک نعبد است زمستان دعای باغ          اندر بهار گوید: ایاک نستعین

 

 

 

ثبت شده توسط : آقای علی موحدیان

نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :